HomeWoordenboekMMuskusverbindingen
Deze pagina afdrukken

Muskusverbindingen

Muskus is van oudsher een aantrekkelijke geur voor de mens. Reeds in de klassieke oudheid was de muskusgeur zeer geliefd. Oorspronkelijk was muskus vooral afkomstig van het muskushert. Deze bron is vandaag niet meer beschikbaar. De handel in producten afkomstig van het muskushert is verboden, omdat deze diersoort beschermd is. Daarnaast is de vraag naar de geur muskus enorm toegenomen. Daarom is men op zoek gegaan naar alternatieve bronnen.
Globaal zijn er drie groepen van muskverbindingen te onderscheiden. Voor de drie groepen geldt dat de chemische structuren van de verbindingen niets met elkaar gemeen hebben. Zelfs binnen de groepen kunnen de structuren van de stoffen heel uiteenlopend van aard zijn. Er is echter één eigenschap die deze groep van verbindingen met elkaar gemeen hebben: de geur.

De drie groepen zijn:

  • Macrocyclische muskusverbindingen
    Deze stoffen worden voornamelijk verkregen vanuit natuurlijke bronnen. Macrocyclische muskusverbindingen zijn hoofdzakelijk cyclische lactonen, ketonen of diësters met een ringgrootte van 15 tot 17 koolstofatomen. De verbindingen zijn niet zo stabiel als de verbindingen uit de andere twee groepen en ook hun geureigenschappen zijn minder.
    De muskusstof ambrettolide is van plantaardige oorsprong (uit de grote engelwortel), de opbrengst van deze stof uit de plant is echter gering. Macrocyclische muskusverbindingen zijn vooral afkomstig van dierlijke oorsprong. Hiertoe behoren onder andere het muscon (aanwezig in het muskushert) en civeton (uit de Civetkat). De chemische bereidingswijze van deze verbindingen is erg moeilijk. Door de toenemende vraag naar macrocyclische muskusverbindingen (met name vanuit de was- en reinigingsmiddelenindustrie) en vanwege het feit dat het winnen uit dieren geen optie is, worden deze verbindingen tegenwoordig voornamelijk chemischbereid.
  • Polycyclische muskusverbindingen (PCM’s)
    PCM’s zijn eenvoudig chemisch te bereiden. Zij worden gekenmerkt door een twee- of drievoudige ringstructuur met daaraan vast een aantal vertakkingen. Door hun goede geureigenschappen en grote stabiliteit worden deze stoffen wereldwijd veel gebruikt als ingrediënt in parfums voor was- en reinigingsmiddelen. Immers, in was- en reinigingsmiddelen moeten de geurstofcomposities stabiel zijn (bijv. geen afbraak door enzymen in wasmiddelen), op vezels en oppervlakken hechten en langzaam de geur afgeven. De twee belangrijkste stoffen uit deze familie zijn AHTN en HHCB. Het is juist deze goede stabiliteit die er de oorzaak van is dat PCM’s aanleiding gaven tot zorgen met betrekking tot hun aanwezigheid in het milieu. Tegenwoordig worden PCM’s nog maar weinig gebruikt in was- en reinigingsmiddelen.
  • Nitromuskus verbindingen
    Net als PCM’s zijn deze stoffen eenvoudig chemisch te bereiden. De structuren van deze stoffen bestaan uit een verzadigde zesvoudige ringstructuur (aromaatgroep) met daaraan vast een aantal nitrogroepen. Belangrijkste vertegenwoordigers uit deze groep zijn muskxyleen en muskketon. Deze stoffen zijn zeer stabiel. Dit heeft er toe geleid dat de stoffen gemeten werden in het oppervlaktewater en in vissen, ondanks hun relatief gering gebruiksvolume. Nadat nog meer bezorgdheid was ontstaan door de vondst van nitromusken in monsters menselijk vet en moedermelk, heeft de wasmiddelenindustrie in Nederland een aantal jaren geleden reeds uit voorzorg besloten geen nitromusken meer in haar producten te gebruiken.

De Muskusverbindingen
Milieu: De overheid heeft risico-evaluaties uitgevoerd van de in het verleden veel gebruikte polycyclische muskusverbindingen. Deze hebben uitgewezen dat de destijds gebruikte (hoge) volumina niet tot grote milieuproblemen zouden leiden (meer info hierover vindt u in webarchief van het RIVM). Inmiddels zijn de PCM’s en nitromusken geheel uit was- en reinigingsmiddelen verdwenen. Voor macrocyclische musken geldt dat over het algemeen de uiteindelijke milieueffecten beperkt van omvang zullen zijn, door enerzijds de goede afbreekbaarheid en anderzijds de geringe gebruiksvolumina.
Gezondheid: de muskusverbindingen (stoffen) zijn zeer verschillend van structuur en aard. De effecten op de gezondheid zullen dan ook van stof tot stof verschillen.

De hoeveelheid muskusverbindingen die aanwezig is in de gebruiksoplossing (de verdunning waarmee de consument in feite werkt) is zeer gering. Tevens is het contact met deze oplossing over het algemeen vrij kort. De gezondheidseffecten door het direct gebruik zullen dan ook geen aanleiding geven tot risico’s voor de  mens. Omdat de effecten op de mens ten gevolge van ophoping van bepaalde muskusverbindingen in de natuur niet helemaal bekend zijn, zijn deze verbindingen door de industrie uit voorzorg uit was- en reinigingsmiddelen genomen.

Meer informatie over het gebruik van muskusverbindingen in was- en reinigingsmiddelen
In HERA is een uitgebreide milieu- en gezondheidsrisicobeoordeling gemaakt van twee polycyclische muskusverbindingen die in het verleden veelvuldig in was- en reinigingsmiddelen gebruikt werden: de stoffen AHTN en HHCB. Klik hier voor het volledige resultaat van de Engelstalige risicobeoordeling. Meer Nederlandstalige informatie over het HERA-project vindt u hier.